Op een betere dag dan Hemelvaart had The Tree of Life niet in première kunnen gaan. Het nieuwste kunststuk van Terrence Malick is een ambitieuze film boordevol religieus getinte levensvragen en bijbehorende symboliek. Een familiedrama in de jaren 50 van de vorige eeuw tegen het grote decor van het ontstaan van de aarde en het allesomvattende thema van het leven en de dood. De film won onlangs in Cannes de prestigieuze Gouden Palm. Critici noemen het nu al een tijdloos meesterwerk.
De kern van het verhaal is het godvruchtige gezin O’Brien en hun drie zoons. De film opent met een verwijzing naar het boek Job uit de Bijbel. De nederige dienaar van God die gepijnigd wordt door het leven maar toch trouw blijft aan zijn Heer. Meteen aan het begin wordt de onheilstijding duidelijk die de O’Briens een paar jaar later te wachten staat: de dood van de middelste zoon. Vragen als ‘Wist u ervan?’, ‘Wat betekenen wij voor u?’ worden in fluisterende voice-overs over de film uitgestrooid. Vertwijfeling die Job ook had als het ongeluk hem weer eens trof. Maar God is heer en meester. Want ‘Waar was jij toen ik het fundament voor de aarde legde?’, houdt hij hem voor. Geven en nemen, we moeten zeker niet denken dat we het leven cadeau krijgen.
Dat fundament, het ontstaan van de aarde, wordt met de oerknal de film in gelanceerd. Twintig minuten lang wordt de kijker ondergedompeld in natuurschoon en meegesleurd met de kracht van de elementen. Als je niet beter wist, zou je denken in een documentaire van National Geographic te zijn beland. Een barmhartige dinosaurus zet je aan het eind van dit intermezzo weer terug in de wondere wereld van Malick. Een poëtische wereld van schuld en onschuld, goed en kwaad, recht en onrecht, wroeging en vergeving. Een wereld die zich ontrolt aan de hand van flashbacks en sprongen in de tijd, met oogstrelende beelden en een prachtige soundtrack. Alleen al Smetana’s Moldau is een gang naar het filmhuis waard. Bij de audiovisuele betovering die Malick in zijn film weet te leggen, is het goed achteroverleunen. Voor het bevatten van het verhaal moet je als kijker echter je aandacht erbij houden en is het nog maar de vraag of je uiteindelijk, net als Job, rijkelijk wordt beloond.
De oudste zoon Jack O’Brien, een weinig spannende rol van Sean Penn, kijkt als architect van middelbare leeftijd terug op zijn jeugd in Waco, Texas. Vanuit een steriele, individualistische wereld van wit, glas en moderniteit worstelt hij met zijn strenge maar ook liefdevolle opvoeding en de dood van zijn jongere broer. Het meest ontroerende deel is als de band tussen de twee broers wordt uitgesponnen. Jack die tegen wil en dank op zijn gefrustreerde vader lijkt, tegenover de jongere broer die wordt omlijst met de zachtheid en de vergevingsgezindheid van zijn moeder. De uitersten van het aardse en het mystieke staan hen niet in de weg, terwijl deze tegenstelling in zijn ouders Jack zijn verdere leven blijft kwellen.
Brad Pitt, ondanks zijn goede spel toch vooral Brad Pitt, is vader O’Brien, een man van vlees en bloed. Voor hem is het leven een strijd, maar niet een die niet te winnen valt. Als je maar hard genoeg je best doet, kun je het lot in eigen handen nemen. Uiteindelijk krijgt ook hij zijn moment van inkeer als hij zijn baan verliest en inziet dat het leven toch niet zo maakbaar is. Een moraal waarmee de film ondanks het onconventionele karakter ontegenzeglijk Amerikaans is. Zijn drie zoons zijn het beste wat hij ooit heeft bereikt. De logische ironie wil dat hij juist hen aldoor probeert te kneden naar zijn mal van wat juist is en wat moet.
Daar tegenover staat moeder O’Brien (Jessica Chastain). De absolute tegenpool. Een transparante verschijning met een melkwitte huid en rossig haar. Ze zweeft door de film als een geestverschijning, een engel, de maagd Maria. Zij geeft en vergeeft, troost en beschermt.
Een mooi epos, maar het had compacter gekund. De film wordt langdradig als de filosofische vragen over het ‘waartoe zijn wij op aard’ en ‘wat betekent God’ voor de zoveelste keer voorbij komen. Bij vlagen wordt het bombastisch en is het op het randje van kitsch, met de verwijzing naar de natuur. De openbrekende luchten als teken van hoop, het bos als de vertwijfeling en de ruisende bomen als het perpetuum mobile dat het leven is. Bij Malick mag het, zeggen zijn fans. Het hoort bij het oogstrelende en mystieke dat al zijn films kenmerkt. Op het einde schiet hij naar mijn idee toch uit de bocht, in de dromerige apotheose waar iedereen samenkomt in het paradijs en verzoening en verlossing vindt. Waar Jack zijn broer een laatste keer ontmoet, vader O’Brien toont dat hij toch echt liefdevol is en moeder O’Brien haar zoon loslaat en geeft aan God. Reikend naar de hemel als in een barok schilderij.
Het is duidelijk: de mens wordt op de proef gesteld en makkelijk is het allemaal niet. Maar geef je over en vind genade, is Malick’s boodschap. Een absoluut meesterwerk of lichtelijk over-the-top? Gaat heen en oordeelt zelf, is het devies. Kunst is immers, net als het leven, niet bedoeld om alles voor lief te nemen.
The Tree Of Life. Regie: Terrence Malick. Met: Brad Pitt, Sean Penn, Jessica Chastain, Hunter McCracken, Laramie Epple (Lumière Cinema, Maastricht)
Adrienne Peters
Tags: Brad Pitt, Filmhuis Lumiere, Gouden Palm, Maastricht, The Tree Of Life
ben benieuwd.. vanavond naar lumiere dan maar!