Eigenlijk kun je er best lekker zitten, op het binnenplein van het oude CBS. Deze parkachtige plek met betonnen waterspel lijkt verlaten, bijna spookachtig. Het water loopt niet meer, hier en daar tref je een plastic zakje of ander afval langs de betonranden. Lege metalen stoelen en tafels vormen een terras, en staan geparkeerd in allerlei posities. Net of men is opgesprongen en vertrokken. Op de achtergrond fluiten de vogels, zingend dat het gebied van hen is.
Enkele jaren geleden liepen hier dagelijks honderden mensen rond, op weg naar hun werk. Statistiek achter computers. Ik zie witte blouses en stropdassen, mensen in pak. Als echte werkbijen begeven ze zich naar hun hokje in de honingraat, het CBS gebouw. Deze betonnen reus is opgebouwd als duploblokken, steeds dezelfde elementen op elkaar, met eenieder verbonden en af en toe een afwisseling in hoogte, breedte of in een hoek. De reus wortelt in het groen door de parkachtige omgeving die het geheel enigszins van smaak en kleur voorziet. Hoewel het waterspel ook gemaakt is van beton, kent het enkele speelse elementen, kunst, en zelfs het gigantische gebouw mag op de onderste verdieping afwijken van het geheel. Grote ronde betonnen bogen bieden een aardige doorkijk en vormen een prettige afwisseling met het groen.
Zo lelijk als het oude CBS-gebouw, zo mooi is het mijnmonument dat daarachter verscholen ligt. Je zou het bijna verstopt noemen. De kenner weet het echter wel te vinden, en andere geïnteresseerden laten zich leiden door het groenmetropoolbord langs de weg. In tegenstelling tot de oude betonnen reus lijkt het mijnmonument helemaal niet verlaten en doods. Mijntreintjes staan uitgestald, trots op hun geschiedenis. Het gebouw is prachtig onderhouden en zelfs het ophaalwiel draait. Weliswaar krakend en piepend, maar toch. De mijnen in Heerlen leven nog steeds! Ook hier zie ik arbeiders. Niet in kostuum, maar in een overal, met helmen en een zwart gezicht van het werk. Noeste arbeid.
Die noeste arbeid werd in de jaren zeventig verruild voor een nieuwe vorm van arbeid in het CBS gebouw. Als compensatie voor verloren werkgelegenheid bouwde onze overheid deze betonnen reus op het mijnterrein. Het oude, groene hoofdkantoor van de Oranje Nassau mijn bleef staan en wordt vandaag de dag nog gebruikt door de belastingdienst. In feite is er sinds de bouw van dit groene schip niets veranderd, alleen werden de mannen in pak van de mijnen verruild voor die van de belastingdienst.
De pakken van het CBS werden enkele jaren geleden voorzien van een nieuwe behuizing, wederom op mijngrond, maar dan aan de andere kant van het mijnmonument. Dit nieuwe gebouw is al even reusachtig als het oude CBS, maar er is duidelijk meer aandacht besteed aan het ontwerp ervan en de relatie met de mijnen. Zo lijken de platen met print die horizontaal over het gebouw lopen haast lagen in de aarde. Daaronder schuilt het zwarte goud, in een afwijkende vorm van een organisch, zwart geheel met kleine langwerpige ramen. Ook vanbinnen is dit nieuwe gebouw meer op het mijnverleden gericht. Zo is het geschikt om verwarmd en gekoeld te worden middels mijnwater. In het atrium van het gebouw heeft men zelfs een glazen cilinder geplaatst, precies boven een oude schacht, die verwijst naar ons mijnverleden.
En het oude CBS dat er nu zo verlaten bij ligt? Er is hoop. Achter de lege ramen van de oude betonnen reus hangen ‘bewaking door bewoning’ posters. Twee mannen staren naar me vanachter een ruit. Ze staan op een schilderij. Er wordt hier gewerkt. Op dezelfde plek als het zwarte goud gedolven werd, wordt lege ruimte nu ingenomen door een ander waardevol materiaal in deze streek. Het nieuwe zwarte goud: de creatieve industrie.
Tekst: Irene van Wesel
Foto: Jeff Jaspar
Tags: CBS, Heerlen, mijnverleden
Hey Irene, mooi artikel. Hier spreekt een echt “heerlens hart” waren er maar meer mensen zoals jij, die de schoonheid van Heerlen kunnen waarderen!