Muziek? Geluid? Voor John Cage maakte het weinig verschil. “Als je muziek als geluid benadert merk je dat Beethoven en Mozart hetzelfde zijn. Het geluid van verkeer is altijd verschillend, daarom ben ik dol op het geluid van verkeer”. Geen wonder dat John Cage door velen in eerste instantie wordt gezien als een man van ideeën en filosofieën, en pas daarna van muziek. Desondanks geldt de in 1992 overleden Cage als grote invloed op de ontwikkeling van de experimentele muziek in de vorige eeuw.

John Cage

De titel van de tentoonstelling, The Anarchy Of Silence, waarvan de opening bijna samenvalt met Cage’s geboortedag op 5 september 1912, refereert onder meer aan 4.33, een van de merkwaardigste composities uit de muziekgeschiedenis, waarin geen muziek wordt gespeeld maar het geluid dat binnen die viereneenhalve minuut is te horen de compositie bepaalt. Het typeert de eigenzinnigheid van de voormalige zenboeddhist over wie zijn leermeester Arnold Schönberg ooit beweerde “U bent geen componist maar eerder een uitvinder”. Maar dan wel een uitvinder die zich ten doel stelde muziek en geluid bijeen te brengen, door de grenzen van de westerse muziek op te zoeken en deze stap voor stap te ondermijnen. Cage beschouwde de westerse muziek als buitenkant om met behulp van zijn eigen opvattingen naar een onbekende binnenkant te kunnen kijken.

Om te beginnen componeerde hij niet volgens vaststaande regels, maar liet hij partituur en uitvoering bepalen door het toevalsprincipe waaronder het opgooien van muntjes. Aan hen die daar vreemd van opkeken gaf Cage het advies “you don’t have to call it music, if the term shocks you”. Silence luidt ook de essaybundel waarin hij zijn theorieën omtrent zijn eigen muziek en de radicale reikwijdte ervan verduidelijkt; al heet een van de hoofdstukken prettig verwarrend Lecture On Nothing.

(foto: MACBA, Tony Coll)

Cage heeft de verhoudingen tussen ‘compositie’ en ‘uitvoering’ altijd op scherp gezet. Zeker sinds hij eind jaren vijftig de verschillen ophief en van de uitvoering ook maar meteen ter plekke de compositie maakte. Cage vond bovendien dat je klanken niet moest onderbrengen in een met elkaar in verband brengende structuur, zoals gebruikelijk in de westerse muziek, maar dat de eigen expressie van de klank moest worden weergegeven, ontleend aan geluiden uit het dagelijks leven. Sommige uitvoeringen werden niet voor niets ‘Imaginary Landscapes’ genoemd. Niet alleen het toevalsprincipe bleek onderdeel bij de totstandkoming van zijn muziek, Cage vond de inbreng van uitvoerders eveneens van belang. Van hem mochten ze gerust tijdsduur en uitvoering van een werk bepalen onder de toevoeging ‘Variations’.

“Ik wil iets dat ik nog niet ken. Ik doe mijn best elk moment een gevoel te geven dat ik niet ken. Wat mij verkwikt, is de muziek die nog niet geschreven is. Ik zoek de dingen die ik niet ken, probeer iets aan te raken wat je niet kunt zien”, zei Cage ooit. Maar in de stukken waarin wel degelijk sprake is van muziek, worden momenten van stilte in hun onlosmakelijke verbondenheid binnen de compositie sterk benadrukt èn gekoesterd. In tegenspraak met zijn soms abstract aandoende theorieën blijkt veel van de muziek van Cage minder afstandelijk en ingewikkeld dan het lijkt. Ja, dat geldt zelfs voor de composities voor radiofrequenties en elektronische geluidscollages.

Legendarisch is zijn werk voor prepared piano, met schroefjes, moertjes en gummetjes bewerkte snaren waardoor de piano een percussieve klank krijgt. Muziekstukken die een aanvang nemen zonder dat ze worden ‘opgestart’ en aan de gang gehouden met traditionele, westerse compositiekenmerken dynamiek en constructie. Wie de Sonatas And Interludes For Prepared Piano beluistert, hoort muziek die opvallend toegankelijk is, rechtdoorzee, maar waarin de fijngevoeligheid en de melancholie onverwacht doorsijpelt. Cage bestuderen maakt je geestrijk, hem horen maakt je geest los.

De tentoonstelling in SCHUNCK* in Heerlen laat de veelzijdigheid van John Cage zien door de ogen van zijn tijdgenoten en geestverwanten. Op verschillende niveaus relateren ze soms nadrukkelijk maar ook onbewust aan de meester, met partituren, geluidsstukken, schilderijen en multimedia-installaties. Van Elsworth Kelly hangt er het sierlijke Toilette uit 1949; in vitrines bevinden zich brieven en notities gericht aan Cage, geschreven door o.a. Marcel Duchamp en La Monte Young. De ruimte is overzichtelijk uitgestald met foto’s, opnamen van performances, geluidskunst en films.

Nam June Paik - Schallplatten-Schaschlik (1963)

Een goede zet van gastcurator Julia Robinson is John Cage te verbinden aan de Fluxuskunst. Een groot deel van de tentoonstelling legt de nadruk op de Fluxuskunstenaars, die zich met de opvatting over het egaliseren van kunst en het gewone leven dankbaar lieten inspireren door de visies van Cage. Er is werk van Yoko Ono, Alison Knowles, Henry Flynt en, nadrukkelijk aanwezig, amusante installaties van Nam June Paik. Zijn Schallplatten-Schaschlik is een soort kapstok van roterende grammofoonplaten bevestigd op een oude radio. Het geluid uit de luidspreker ontstaat doordat je zelf fragmentjes van de platen kunt afspelen met een losse pick-up arm. De bezoeker als dj èn performer.

Aan de Music Box van Robert Rauschenberg, eigendom van die andere Pop Art kanjer Jasper Johns, zou je graag eens willen rammelen, maar de wat onheilspellend uitziende houten box met spijkers en stenen ligt veilig opgeborgen in een vitrine. Over Pop Art gesproken. Andy Warhol is present met zilverkleurige heliumbalonnen en de acht uur durende meditatie op celluloid Empire.

Deze tentoonstelling maakt grote indruk. Er is over nagedacht, er is werk van gemaakt. Ze is een embleem voor een uitvinder die zijn eigen regels schiep, daar zelfverzekerd aan vasthield en aldoende gestalte gaf aan de ontwikkeling van de experimentele muziek en de kunst. Alsof Cage voorvoelde waar de kunst van toen behoefte aan had en waar de huidige kunst nog altijd baat bij heeft. Maar ook het bijeenbrengen van al deze zeldzame kunstobjecten geeft aan The Anarchy Of Silence - John Cage & Experimental Art een historische context.

The Anarchy Of Silence – John Cage & Experimental Art (4 september t/m 28 november 2010, SCHUNCK*, Heerlen)

Harry Prenger

Links: SCHUNCK*

Video Nam June Paik - Schallplatten Schaschlik (1963)