door Cynthia Smeets
De regio Parkstad kijkt al jaren op tegen grote broer Duitsland. Betere energie, betere Wissenschaft, beter wonen, een duurzaamheidsrecept voor transitie en groei, zo blijkt uit de Internationale Bau Ausstellung, of IBA. Een bouwtentoonstelling die door evolutie een creatieve aanpak in de toekomst, een economische, sociale en culturele impuls moet geven aan gebieden als Parkstad (een symbolische samenvoeging van Brunssum, Heerlen, Onderbanken, Kerkrade, Simpelveld, Nuth, Landgraaf en Voerendaal).
Ruim drie jaar werd er toegewerkt naar de opening van de IBA op 27 juni 2014 in de parochie van Onze Lieve Vrouw van Altijddurende Bijstand, een kerk met een herbestemming tot multifunctioneel centrum in de wijk Heilust, Kerkrade. Een gebied dat de komende zes jaar moet herstructureren, een proces van voortdurende sloop, bouw en verbouwing.
Met voorbeelden uit Emscher Park, bestaande uit een convenant tussen zeventien steden, dat zich richt op ecologische, economische en culturele herstructurering, zal ook Parkstad tussen nu en 2020 een laboratorium moeten bieden voor vernieuwende ideeën en oplossingen voor de regio. De sollicitatieprocedure voor een IBA-directeur verliep niet geheel vlekkeloos: de eerste kandidaat, Carola Janssen van C03-Concept, onder andere verantwoordelijk voor de totstandkoming van het Betahuis in Heerlen en general manager bij hotspot Bikini Berlin, trok zich terug.
Voornamelijk gevestigde architecten, bouwkundigen en mannen van middelbare leeftijd vestigen zich op de kerkbanken. De verwachtingen zijn hoog. In het voorproces zijn er meerdere bijeenkomsten geweest rondom de naderende IBA, en werden er allianties gesloten tussen diverse bedrijven. De buurman verbijt zich bij ieder woord dat er gezegd wordt. “Er komt geen burger op af”, zegt hij zuchtend. Hij heeft gelijk; slechts een enkeling heeft zijn weg naar de open opening weten te vinden.
Burgemeester Depla, afwezig omdat zijn zoon slaagde voor het schoolexamen, spreekt de aanwezigen per video toe: “Een regio die zich voortdurend ontwikkelt en voortdurend vernieuwt, een initiatief om de regio nog krachtiger te maken”. Volgens de burgervader moeten ondernemingen, maatschappelijke organisatie en bewoners de komende zes jaar de doelstelling van IBA gaan maken.
Jo Coenen (foto: IBA Parkstad)
Depla maakt in zijn toespraak de directeur van de IBA bekend. Jo Coenen, architect en voormalig rijksbouwmeester zal de komende zes jaar de verantwoordelijkheid krijgen om de transformatie naar een nieuw Parkstad te begeleiden. Coenen, die eerder betrokken was bij IBA Hamburg en daar een Masterplan ontwierp voor ‘Wilhelmsburg Central’ vol kleurige huizen, kantoren, hotels en Leisurefaciliteiten, toont het publiek een afbeelding van een door hemzelf getekende vis: zijn visie voor de jaren die komen gaan. Transformatie is het centrale begrip van IBA Parkstad. “Transformeren zit in onze genen”, zegt Coenen, die zelf opgroeide in Nuth, Heerlen en Hoensbroek. Coenen sluit af met “de man die niemand wilde, wordt het toch”. IBA zou volgens Coenen niet alleen passen in het beleid van de regio, maar eveneens in het land.
Minister van Buitenlandse Zaken Frans Timmermans, zelf Heerlenaar, ziet grote potentie in de regio. Hij benadrukt dat kleinschaligheid in een “metropolitane infrastructuur” deze regio karakteriseert. De uitdaging ligt volgens hem in het gebruiken van de tradities van de mijncultuur. Timmermans roemt de vroegere Heerlense burgemeester Van Grunsven om zijn visionaire gedachten, door onder andere aaneengesloten bebouwing te onderbreken met groene zones en de bouw van het Glaspaleis door Frits Peutz goed te keuren, in de hoop op een welvarender Heerlen.
Transformatiemanager Sonja Beeck van IBA Sachsen-Anhalt legt in haar presentatie uit dat de nadruk niet ligt op de ontwikkeling van nieuwe gebouwen, maar op de mensen. “Die Buchstaben IBA könnten auch stehen für Internationale Bürger Aktivierung”. En dat is precies waar IBA Parkstad nog veel te winnen heeft.
Luc Winants, burgemeester van Brunssum, legt de nadruk expliciet op de ‘homo ludens’, de ontwikkeling van onderop. Volgens hem is er beweging nodig voor radicale verandering. Hij haalt hierbij Fritz Kola aan, die in Duitsland de strijd aangaat met Coca Cola, door een goede en gezonde variant van het merk aan te bieden als voorbeeld voor beweging en verandering. Winants: “als twee studenten dit kunnen, dan kunnen u en ik dat toch zeker ook?”
zilverzandgroeve Sibelco
De zichtbaarheid van de reeds gesloten allianties en projecten kan niet uitblijven. Twee routes begeleiden de bezoekers tijdens de meerdaagse manifestatie per bus langs zowel de noord- als zuidkant van Parkstad. De regen mag de pret niet drukken. De karavaan voert geïnteresseerden als toeristen door de wijken van Parkstad. De lunch staat gepland aan het “strand” van de Sibelco-groeve - in de volksmond de Sigrano - inclusief ligstoelen en parasols, die door het slechte weer niet in gebruik genomen kunnen worden.
Hier wordt zilverzand voor de glashandel gewonnen. Inwoners schuwen de plek, met haar hoog opgetrokken hekwerken waarachter gevaren voor drijfzand schuilt. Een oase tussen wegen en groene heide die wellicht ooit dienst doet als rijk leisuregebied. De tweede stop tijdens de route brengt de enthousiastelingen met de bus naar Vrieheide, dat zich kenmerkt door de betonnen eensgezinswoningen ontworpen door de Hongaar Peter Sigmond. De loopwoningen, oorspronkelijk aangeboden als huurwoning, verloren in 1980 hun uniforme uitstraling, doordat veel bewoners gingen ver- en aanbouwen.
Christus Koningkerk, Vrieheide
Wijkbewoner en lid van de buurtcoöperatie van Vrieheide, Sjoerd, voert ons langs een aantal ondernemingen in de wijk waaronder de lokale tattooshop die vandaag toevallig open dag heeft, wat blijkt uit het laken met daarop in rood gekalkte letters dat voor het huis hangt. Ook heeft de wijk een eigen moestuin. “Iedereen zou een eigen tuintje moeten hebben” vindt Sjoerd.
De Christus Koningkerk van Vrieheide wordt sinds 2004 niet meer gebruikt, het gebouw ligt er vervallen bij. Bewoners genieten van muziek wanneer de gemeente Heerlen, de buurtcoöperatie en architect Mark Feron hun plannen voor de wijk laten zien. Een bewoonster die het duidelijk niet eens is met de voorstellen over de herstructurering, schuilt onder het afdakje van het marktkraampje van de gemeente. “Mensen zitten hier niet te wachten op dit soort fratsen; ze hebben geen geld, snap je”.
Tijdens de tweede dag van de IBA-manifestatie wordt gestart bij Carbon6, het oude Centraal Bureau voor de Statistiek, een rijksmonument dat nieuwe invulling kreeg onder leiding van Walas Vastgoed, onder andere door jonge creatieve ondernemers tegen spotprijzen een kantoorruimte aan te bieden. In de oude kantoren pitchen een aantal ondernemers plannen in beginnende of al gevorderde staat. Ook het lokale bouwproject Wijk van Morgen zoekt naar de realisatie van tevreden bewoners. Volgens projectleider Maurice Vincken moet je bewoners niet te vroeg betrekken in het proces, maar ze korte haalbare trajecten aanbieden.
deel ruïne Slot Schaesberg (foto: Anita Hondong)
Het eindpunt van de reis brengt ons naar een locatie waar twintig jaar weinig tot niets gebeurd is: de oude ruïne van slot Schaesberg. De voormalige eigenaar schijnt met stenen en al vertrokken te zijn om op een andere plek een nieuw kasteel te laten verrijzen. Cyrille Merken vertelt in de uitkijktoren over de ontwikkelingen die het gebied de afgelopen jaren heeft meegemaakt en nog gaat meemaken. “Kijk daarachter, links naast de vijver, dat hebben we volledig weggekapt met behulp van vrijwilligers en de lokale scouting. Daar komt het ambachtsdorp waar straks weer jongeren worden opgeleid tot bijvoorbeeld timmerman. We nemen de tijd, hieronder starten we eerst met een bezoekerscentrum om geld te verdienen en te kunnen blijven ontwikkelen”.
Merken van projectbureau Slot Schaesberg zegt geluk te hebben gehad dat hij als enige vrijwilliger een vaste aanstelling heeft gekregen. Toch zijn veel jongens en mannen uit de wijk Meezenbroek aanwezig die alles kunnen vertellen over de geschiedenis van het slot en de naast gelegen visvijver. “Ik heb geen werk, thuis zitten is ook niets. Ik krijg geen geld, maar kom hier super graag, iedere dag, het zijn leuke mensen”. Het team dat ons rondleidt op het terrein is enthousiast over de herbouw van het slot.
De mentaliteit van de bewoners en vrijwilligers van het voormalige kasteel is misschien wel het resultaat dat de IBA wil bereiken: samen bouwen aan de toekomst van Parkstad. Het draagvlak dat ieder ander groot project tot nog toe nooit heeft weten te bereiken; een zware opgave in een omgeving waar veel andere problemen en veranderingen op de menukaart staan.
Met de open oproep zoekt de IBA volgens de eigen site “moedige en visionaire mensen, buitengewone ideeën en innovatieve projecten.” De procedure tot kwalificatie voor uitvoering brengt echter nogal wat afvalrondes met zich mee. Alleen het beste van het beste wordt geselecteerd door het kwaliteitsteam van de IBA.
Een drempel waar burgers met moeite overheen durven te stappen: het gevaar dreigt van exclusiviteit voor de gevestigde orde, een concurrentiestrijd tussen architecten en bouwkundigen: IBA heeft een lange weg te gaan, om ook de transitie te verbinden met de burger, om deze regio haar identiteit te schenken en het zelf te laten creëren. De steiger staat.
IBA Open Oproep from IBA Parkstad on Vimeo.
Tags: IBA Parkstad
