De Grote Verandering: Russische beeldenstorm in het Bonnefantenmuseum

moscow-i-1916

Aristarch Lentoelov – Moskou (1913, olieverf, kleurenfolie op doek, 179x189cm)

door Harry Prenger

Eeuwenlang waren ze in de greep van de Byzantijnse beelden. Het maken van iconen met de kerk als opdrachtgever bleek van grote invloed op Russische kunstenaars. Totdat de grote Ruslandvernieuwer Peter de Grote er schoon genoeg van had. Hij was van mening dat zijn land aansluiting bij Europa moest zoeken. Kunstenaars werden erop uitgestuurd om in het westen de schilderkunst te bestuderen en opleidingen te volgen.

Die gestage ommekeer rond 1700 vormt min of meer de opmaat voor het tijdperk waarop de tentoonstelling in het Bonnefantenmuseum is gebaseerd. De invloed van het westen plus de culturele inhaalslag van de 18e en 19e eeuw (o.a. muziek en literatuur), barstte in alle hevigheid los tijdens de woelige era van Nicolaas II; de laatste tsaar van Rusland die, zoals bekend, met zijn familie werd vermoord in 1918. Een jaar daarvoor was de Russische Revolutie uitgebroken. De expo in het Bonnefanten blijkt tegelijkertijd de prelude tot de latere avant-garde, gepaard met vernieuwende stromingen, manifesten en shockerende tentoonstellingen.

malevich

Kazimir Malevitsj – Supremus (1915-16, olieverf op doek, 80,5x81cm)

Behalve de kanonnen Kazimir Malevitsj en Wassily Kandinsky toont het Maastrichtse museum tientallen onbekend gebleven Russen. Daaronder opvallend veel vrouwen. Vroeg geëmancipeerd waren ze daar toen in Rusland, ondanks de armoede en economische malaise waarin het land begin vorige eeuw verkeerde. Voor een deel bestond de samenleving uit een kunstminnende bourgeoisie en een sterk groeiende middenklasse. Deze maatschappelijke dynamiek werd na 1918 langzaam maar zeker uitgehold door een duivelse dictatuur; over menig kunstenaar spraken de nieuwe machthebbers, onder aanvoering van Stalin, de banvloek uit. Kunstenaars moesten in een socialistisch-realistische stijl gaan werken ofwel “de werkelijkheid weergeven in haar revolutionaire ontwikkeling”. Reden waarom veel namen nooit of slechts mondjesmaat zijn doorgedrongen tot een plek in de grote kunstgeschiedenis.

De twee grootste Russische musea, het Tretjakovmuseum in Moskou en het Russisch Museum van Sint-Petersburg waren in die tijd nog elkaars concurrenten. In het Ruslandjaar 2013 leveren ze met bijna negentig werken een gezamenlijke bijdrage aan De Grote Verandering, Revoluties in de Russische Schilderkunst 1895-1917, zoals de tentoonstelling officieel heet. Een blockbuster die op deze schaal volgens de samenstellers nooit eerder werd vertoond in ons land. Een deel van de werken verlaat voor het eerst de Russische landsgrenzen.

kandinsky

Wassily Kandinsky – Improvisatie van Koude Vormen (1914, olieverf op doek, 119,5×139,5cm)

Dat beruchte duo Kandinsky en Malevitsj dus. Haalden ze in het begin nog lekker onschuldig inspiratie uit de eigen gelederen, waaronder Russische volkskunst, nadien laten ze in hun werk de volledige abstractie de vrije loop. Weg met landschappen en portretten. Weg met de traditiegetrouwe afspiegeling van de realiteit. Bij Malevitsj was de werkelijkheid net zo schots en scheef als de bevroren bewegingen van cirkels, rechthoeken en vierkanten tegen een monochrome achtergrond. Beide heren maakten door hun eigenzinnig ‘kijk op de werkelijkheid’ naam als vernieuwers van de moderne schilderkunst.

In het Bonnefanten zijn het vooral de onbekende mannen én vrouwen die alle egards krijgen om te schitteren. Dat moeten we letterlijk nemen. De zachtgekleurde muren en warme gloed van de spotlichten maken het kijken ondanks de verspreiding over meerdere kleine zalen en twee grote vleugels, geen moment vermoeiend. Hier rondlopen is een feest voor de geest. Vooruit, niet elk doek schittert van artistieke en experimentele durf. Er zijn aanzetten en overduidelijke, makkelijk te herleiden, invloeden (Gauguin, Braque, Van Gogh).

filonov

Pavel Filonov – De Duitse Oorlog (1914-15, olieverf op doek, 176×156,3cm)

De bovengemiddelde kunstliefhebber is natuurlijk verwend. Tip: zie de werken in de context van de tijd en probeer voor even de pioniers weg te denken. Verwelkom de ontdekkingen. Want die zijn er in overvloed. Neem de man die pas eind vorige eeuw werd herontdekt. Uitgekotst door de Russische autoriteiten, vroegtijdig van de kunstacademie gebonjourd: autodidact Pavel Filonov, kameraad van de subversieve schrijfstilist Vladimir Majakovksi. Zelf mocht hij de erkenning niet meer meemaken. Filonov stierf in de Tweede Wereldoorlog een hongerdood tijdens het Beleg van Leningrad. Maar hoe indrukwekkend is zijn werk. Grote doeken propvol minutieus gestapelde blokjes die het beeld als een hallucinerende trekharmonica in beweging lijken te zetten. Ernaar kijken is een andere dimensie worden ingetrokken.

m

Olga Rozanova – Groene Streep (1917, olieverf op doek, 71,5x49cm)

Olga Rozanova. Nog zo’n cultfiguur binnen de kunstkringen in die tijd. Ook zij overleed op jonge leeftijd. Opmerkelijk is haar kleine doek Groene Streep. Dat is wat ze wil laten zien. Een staande balk die wat wegheeft van een eenzame boomstam, in een groenige donkere tint. Rozanova’s werken variëren via eenvoudige kleurrijke stadsbeelden naar de suprematistische stijl à la Malevitsj, naar schilderijen die door de afwezigheid van een eenduidig object, zich moeilijk laten omschrijven. Groene Streep is een volstrekt radicaal werk, zelfs ten overstaan van de andere doeken in de tentoonstelling. Zelf omschreef ze haar latere werk als “tsv’etopis”: geen schilderijen maar psychologie voor het oog, een provocatieve kijkervaring.

Burl

David Boerljoek

Archip Koeïndzji experimenteerde met kleurtechnieken. Ondanks de geringe afmetingen laten zijn canvassen een monumentaal vergezicht zien, waarvan de vurige gloed afkomstig van de zonsondergang bijna voelbaar is. Geen clichébeeld van het overbekende natuurverschijnsel maar de natuur ‘uitgekleed’ tot een ontzagwekkend panorama.

Soms was schilderen niet genoeg. David Boerljoek ging met onder meer Majakovski op tournee langs Russische salons met futuristische voorstellingen, waarbij ze met veel omhaal ophefmakende gedichten voordroegen. “Poëzie, dat is een gehavende hoer en schoonheid, godslasterlijke rotzooi”, riep de markante Boerljoek. Vrouw Met Spiegel is zijn nogal bescheiden doek van een vrouw met drie borsten. Het materiaal bestaat uit fluweel, kant en een minuscuul spiegeltje met barstjes. Bijna poëtisch van structuur. Best een gevoelige man die Boerljoek.

Want ook dat toont De Grote Verandering: hoe divers de tentoonstelling is, hoe verschillend de kunstenaars ten opzichte van elkaar en vaak contrasterend binnen hun eigen oeuvre werken; de vele stijlen, kleurgebruiken en technieken. De Grote Verandering gaat niet alleen over de ‘missing link’ waarin traditie overgaat van verandering in vernieuwing. Ze is een eerbetoon aan de kunstenaars die lang onbekend zijn gebleven, in de kiem werden gesmoord, of pas na hun dood erkenning kregen. Over de inhaalslag van deze Russen op hun Europese geestverwanten, de op elkaar botsende stijlen, ontwikkelingen en tegenstrijdigheden in de werken. Met terugwerkende kracht een imposante beeldenstorm in het Bonnefanten.

Meer: bonnefantenmuseum de grote verandering

De Grote Verandering, Revoluties in de Russische Schilderkunst 1895-1917 (Bonnefantenmuseum, Maastricht t/m 11 augustus 2013) 

    Plaatsen/stemmen op Digg Stumble it! Voeg dit artikel toe aan Del.icio.us Voeg toe aan je Google bladwijzers Plaats dit bericht op Twitter Geef dit als tip aan je Hyves-vrienden Voeg toe aan je Facebook-profiel Deel met je LinkedIn-contacten

    Tags: ,

    Leave a Reply

    Your email address will not be published. Required fields are marked *

    You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>