“Meneer, weet u wat de betekenis van kleur is in dit schilderij?” Een klas middelbare scholieren loopt met een lijst vragen over de kunstwerken rond door het museum. Een meisje uit de klas stelt me deze vraag en wijst daarbij naar een schilderij van Robert Mangold. In de kunst is er geen weten en geen objectieve betekenis, dus die vraag kan ik niet voor haar beantwoorden. Maar dit soort vragen roepen de werken in de tentoonstelling Extended Drawing in het Bonnefantenmuseum wel op.

Vier wereldberoemde Amerikaans kunstenaars onderzoeken met hun werk dat hier getoond wordt namelijk de fundamenten van de schilderkunst. Ze ontleden haar en bevragen afzonderlijke elementen als kleur, vorm, lijn, drager, materiaal, compositie en relatie tot de tentoonstellingsruimte. Ze doen dat ieder op hun eigen manier en vertellen zo samen een verhaal over de essentie van de schilderkunst. De tekening is hierbij prominent aanwezig, vandaar de titel van de tentoonstelling.

Robert Mangold begint met de meest elementaire tekening die ten grondslag ligt aan een schilderij: de vorm van het doek. Als een schilder begint met schilderen en voor zijn lege doek staat zijn de eerste lijnen al gezet: de contouren van het doek. De afbeelding op het schilderij verhoudt zich altijd tot de vorm en maat van het doek en als je, zoals Mangold, de vorm van het doek verandert, gelden er opeens hele andere spelregels. Zijn tekeningen zijn afgeleid van de vorm van de schilderijen. Hij trekt de lijnen van de vorm van de doeken door en tekent grote ellipsen die de randen net raken. Zo legt hij nog eens extra de nadruk op de afwijkende vormen van zijn schilderijen. Door zijn bescheiden kleurgebruik tilt hij zijn tekeningen net even op in de richting van een schilderij. Zijn kleuren voegen een extra element aan de compositie toe, maar door de subtiliteit ervan zweven de werken tussen tekening en schilderij.

Richard Serra lijkt zich helemaal niet bezig te houden met tekening of kleur. Hij is bekend van zijn grote abstracte ruimtelijke sculpturen van cortenstaal, maar hier in het Bonnefantenmuseum hangt onbekender tweedimensionaal werk van hem. In die werken gebruikt hij altijd hetzelfde zwarte, fragiele materiaal op doek of papier. De zwarte verf die hij gebruikt bestaat gedeeltelijk uit teer en met name de dunne schilderijen op papier zien er breekbaar uit. Bij Mangold zie je dat de doeken die op een houten raamwerk zijn gespannen, afstand houden tot de muur en daarmee tot de ruimte. Door het ontbreken van de houten spieramen bij een groot aantal werken van Serra komen ze letterlijk en figuurlijk dichter bij de ruimte waar ze in hangen. Ze worden er net geen onderdeel van, maar komen heel dicht bij. Hij betrekt de hele ruimte bij zijn werk en verandert zo de compositie en ervaring van de ruimte. Met het zwart van zijn doeken lijkt hij ook te verwijzen naar het grafiet van een potlood en zo tekent hij in de ruimte met zijn zwarte vormen.

Bij de muurschilderingen van Sol Lewitt wordt de afstand van het schilderij tot de ruimte helemaal opgeheven. Het gebouw wordt de drager. Zijn werken bestaan uit nauwkeurige instructies die anderen kunnen uitvoeren. Het werk is een idee. Het uiteindelijk werk wordt uitgevoerd door zijn assistenten en ingehuurde lokale kunstenaars. De vorm en maat van de ruimte waar het werk in wordt aangebracht bepaalt mede hoe het kunstwerk eruit komt te zien.

Die relatie tot de ruimte wordt in een aantal werken nog eens extra benadrukt door de hoogglansverf die de ruimte in de verf weerspiegelt. Door het vaak saaie, monotone, nauwkeurige en vermoeiende werk dat komt kijken bij de realisatie van zijn wandschilderingen, vertelt hij ons dat kunst maken ook gewoon hard werken is. Zijn werk is heel democratisch, want iedereen kan vanuit zijn instructies thuis zijn eigen LeWitt op de muur schilderen. De hand van de meester zit in het idee en niet in de uitvoering.

Bruce Nauman maakt in zijn neonwerken de tekeningen niet met potlood of verf maar glazen buizen. Hij moet gedacht hebben dat als kleur eigenlijk licht is dan kun je je werk ook inkleuren met echt licht. De contouren van het menselijk lichaam (hij gebruikt zichzelf en zijn vrouw om de omtrekken te maken) in seksuele en agressieve handelingen geeft hij lieve pastelkleurtjes met neonbuizen. Door tekeningen van verschillende posen in één werk te gebruiken en de lichten na elkaar aan en uit te zetten voegt hij het element van tijd en ritme in zijn tekeningen toe.

Als het geen goede kunstwerken oplevert hebben de vragen die de kunstenaars in hun werk stellen, over de kern van de schilderkunst en het onderzoek dat daaruit volgt, weinig waarde voor de beeldende kunst. Uiteindelijk moet je voor het werk staan en voor even boven jezelf uitgetild worden. Wat dat betreft zijn de schilderijen van Mangold poëtisch maar een beetje formeel, dreigen de muurschilderingen van LeWitt te blijven steken op het niveau van decoratie en moet je de lol inzien van pornografische en gewelddadige afbeeldingen in vrolijke kleurtjes om het neonwerk van Nauman te waarderen.

De ruimtelijke en materiële spanning die ontstaat in het werk van Serra overtuigt en inspireert het meeste. Waar de relatie tussen het werk en de ruimte bij LeWitt willekeurig blijft is deze bij Serra preciezer. Bij Lewitt ontstaat er een decoratieve relatie met de ruimte, terwijl Serra er met zijn werk een beeldende dialoog mee aangaat. LeWitt zegt dat “de idee een machine is die kunst maakt”, maar de speciaal voor deze tentoonstelling aangebrachte muurschilderingen tonen ons dat een idee alleen toch niet genoeg is. Als de persoon en emotie helemaal uit het werk verdwenen zijn wordt het wel wat vlak.

Extended Drawing – Sol LeWitt, Robert Mangold, Bruce Nauman, Richard Serra (Bonnefantenmuseum, Maastricht t/m 15 januari 2012)

Meer info: Bonnefanten Extended Drawing

Dennis Hambeukers

Tags: Bonnefantenmuseum, Bruce Nauman, Maastricht, Richard Serra, Robert Mangold, Sol Lewitt

This entry was posted on Wednesday, September 28th, 2011 at 09:47 and is filed under beeldende kunst. You can follow any comments to this entry through the RSS 2.0 feed. You can leave a comment, or trackback from your own site.