Het eerste dat opvalt aan 2001: A Space Odyssey is het tempo. Zeker voor wie uitsluitend gewend is aan schiet- en smijtfilms moet het trage ritme bijna apathisch overkomen. De film bevat geen scènes die in mootjes zijn gehakt, geen camerawerk waarin de beelden wiebelen en is al helemaal verschoond van actie en geweld. Nee, 2001: A Space Odyssey is allesbehalve een doorsnee sciencefictionfilm. Het is een trip in slow motion, een psychedelische én psychologische. Al was het maar omdat niet echt duidelijk wordt waar de film van regisseur Stanley Kubrick nou eigenlijk over gaat. Over de achterliggende bedoeling en boodschap zijn de geleerden het nooit eens geworden. Vanaf het begin heeft 2001 meer vragen opgeroepen dan antwoorden gegeven. Het zal ongetwijfeld hebben bijgedragen aan de mythevorming en status van de film. Arthur C. Clarke zou het moeten weten; hij schreef immers mee aan het scenario. Maar de sciencefictionschrijver was altijd vrij stellig: “Als u 2001 volledig begrijpt, dan hebben we gefaald.”
Duidelijk is dat de bemanning van een ruimteschip te maken krijgt met een boordcomputer die vreemde trekjes begint te vertonen. Voor wie de film niet gezien heeft zou het flauw zijn hierover al teveel uit te weiden. Wat de film een belevenis maakt is het audiovisuele spektakel dat Kubrick op de kijker loslaat. De regisseur is een meester in het creëren en geloofwaardig maken van een tegenstelling tussen muziek en beeld. Legendarisch zijn de geluidloze en daardoor beangstigende scènes in het heelal. Niet eens een artistieke vondst. De ruimte kent immers geen geluid. Zowel tijdens het eerste half uur als in de laatste bijna dertig minuten wordt in de film geen woord gesproken.
Onvergetelijk is de koppeling van een ruimteschip terwijl An Der Schönen Blauen Donau van Johann Strauss op de geluidsband klinkt. Zo word je in 2001 voortdurend op het verkeerde been gezet en geconfronteerd met zaken die je niet met sciencefiction associeert. 2001 is verstilling, filosofie, twijfel en inzicht, of beter gezegd het gebrek aan inzicht over het feit dat de mens sinds de oertijd ondanks alle technologische vernieuwingen niks heeft bijgeleerd. Dus toch een boodschap? De film opent met een elkaar op leven en dood bestrijdende stam mensapen. Totdat er vanuit het niets een zwarte monoliet in het landschap verschijnt. We hebben het hier niet over Star Wars mensen.
2001 A Space Odyssey. Regie: Stanley Kubrick. USA 1968 (Royal Theater, Heerlen, 16 mei 2011. Aanvang 21.00 uur)
Harry Prenger
