foto: Ben van Duin
Affaires. Bij het woord affaires denk ik aan een ongelukkig huwelijk, relatieproblemen, ruzies. Onvrede en behoefte aan lustbevrediging of zoeken naar troost. Men zoekt naar vervulling. Die zoektocht staat centraal bij Klara’s Affaires van Toneelgroep Maastricht.
Het stuk opent met muziek. In de voorstelling is bewust gekozen voor een interactie tussen taal en livemuziek. Een melodisch gitaarspel luidt de eerste scène in. Gedurende de rest van het stuk wordt dit afgewisseld met onder andere viool, cello en contrabas. Dit heeft enerzijds een toegevoegde waarde. Het accentueert emoties of versterkt aanwezige spanningen. Anderzijds werkt het afleidend en kan het teksten ontkrachten. Dan begint het spel. Na een paar minuten wordt duidelijk hoe de sociaal-economische verhoudingen tussen de personages liggen. Er zijn Klara (overtuigend vertolkt door Marieke de Kleine) en haar vriend; behorende tot de lagere klasse met weinig geld en bezit. Haar zus Irene en echtgenoot Gottfried zijn de welgestelde helft van de familie. In de scènes lijkt een tweekamp te ontstaan tussen arm en rijk. Vooral beide zussen hebben voortdurend conflicten, met name over het onverantwoordelijke gedrag van Klara. Irene vindt dat ze meer geld moet gaan verdienen. En juist dat geld maakt niet gelukkig.
Dit blijkt uit het karakter van de neurotische en verwaande Irene (Judith Pol). Vluchtend in kapitalistische koopdrang, zien we haar ware aard steeds meer naar buiten komen. In het begin lijkt ze het goed voor elkaar te hebben met haar mantelpakjes en goede baan. Maar dan komen de frustraties eruit. Over het huwelijk, haar onvervulde verlangens. Ze eindigt tijdens een onverwachte twist in een lesbische verhouding met Elisabeth (Mieneke Bakker), een kennis van de familie. Prachtig gespeeld is het moment nadat de eerste zoen met Elisabeth heeft plaatsgevonden. De verwarring op Irene’s gezicht, bijna verbijsterd. Na deze intimiteit wordt ze wakker. Geluk zit niet in merkkleding, etikettering of gedragscodes. Geluk vindt ze wanneer ze in zichzelf kijkt. Wanneer ze eerlijk is over wie ze is, wat ze wil en hiernaar handelt. Het personage van Irene toont helder de luchtbel van materialisme en hiermee de schijn van geluk die het opwekt. Pas dan zien we een vrouw die haar masker laat vallen en niet wegkwijnt in illusies.
foto: Ben van Duin
Tegenpool van Irene is hoofdpersonage Klara. Het meest opvallend aan haar karakter is haar ontembare levenslust. In alles zoekt ze een manier om haar verlangens te vervullen en haar geluk te vinden. Dat ze lef heeft blijkt uit het feit dat ze haar onbevredigende baan, schrijfster van handleidingen voor huishoudelijke apparaten, opgeeft. Met lege handen wil ze beginnen aan een nieuw bestaan. Dat is niet eenvoudig. Door het stuk heen zien we haar persoonlijke zoektocht. Een reeks ontmoetingen brengen haar met beide benen op de grond. In het begin zien we haar veelal wegdromen in utopische denkbeelden. De realiteit komt echter steeds dichterbij. Of ze er gelukkiger van wordt, is nog maar de vraag. Centraal in haar zoektocht staan de toekomst en de liefde. In Klara’s Affaires lopen de liefdesrelaties zowel parallel als door elkaar heen. De verhoudingen liggen op het einde flink uiteen. De personages worden bedrogen en verlaten. Affaires en relaties bloeien op. Er wordt gewisseld van seksuele geaardheid. Er is wanhoop, passie, hartstocht en vreugde. Er is een voorstel voor een trio en de sensuele zoen tussen Elisabeth en Irene. Iedereen is verliefd en wisselt minstens twee keer van partner. Het toont de complexiteit van de liefde. De sterke behoefte van verlangens en lust. Het zet krachtig neer hoezeer mensen op zoek zijn naar contact.
foto: Ben van Duin
Het spel van de acteurs is indrukwekkend. Aan de geloofwaardigheid is veelal niets aan te merken. Er zijn sterke monologen en scènes die echt raken. Ontroerend is het moment waarop de eenzame Gottfried, echtgenoot van de elitaire Elisabeth, de liefde verklaart aan Klara. Hans van Leipsig stelt zich zeer overtuigend kwetsbaar op. Zijn liefde versus wanhoop is prachtig om naar te kijken. De reactie van Klara, die niets meer wil horen en hem hard van zich afschopt, maakt goed duidelijk hoe verward ze is. Gefrustreerd ook. Niet wetende welke richting ze uit moet of welke beslissing ze moet maken. In deze scène wordt haar zoektocht naar liefde nog meer geaccentueerd. Een minpunt qua spel is de rol van de muzikant. Enkele keren heeft hij zelf tekst in scènes. Hij stapt uit zijn rol van muzikant en is ineens een personage met hooguit vijf zinnen in totaal. Het maakt onduidelijk wie hij is. Het is te weinig uitgediept. Bovendien geeft het geheel een misplaatste indruk. Het past niet bij het stuk en leidt af van het verhaal.
Naast een interessant plot en overtuigend spel, zijn er twee nadelen aan het stuk: het decor en de mise-en-scène. De inrichting van het podium lijkt op een interieur van een kringloopwinkel. Veel meubilair. Een bed, een aantal stoelen, banken. Maar er staan ook kerkbankjes en een medische onderzoekstafel. Het oogt chaotisch en druk. Het gebruik ervan schept tevens verwarring. Een scène in de kerkbankjes vindt de ene keer daadwerkelijk in een kerk plaats, de andere keer is het onderdeel van een woonkamer. Het maakt dat er onlogische switches zijn van scènes. Vaak is het hierdoor onduidelijk waar de situatie zich afspeelt. Bovendien staat het podium veel te vol.
foto: Ben van Duin
De mise-en-scène in sommige situaties is ronduit storend. Alle spelers zijn vrijwel continu op het podium, ook als ze niet spelen. Elisabeth (Mieneke Bakker) zit het eerste half uur achterstevoren op een stoel. Het geeft een mysterieus en onrustig beeld. Ook is er een scène waarbij de twee zussen achter op het podium zijn gaan zitten. Bij een overgang van scène komen de meiden ineens het podium op met de mededeling dat ze net van buiten komen. Wanneer de acteurs niet spelen, kijken ze vaak mee naar de scène. Ze veranderen van spelers naar publiek. Dit vermindert de geloofwaardigheid van de personages. Bovendien is er teveel gebruikt gemaakt van publiekgericht spelen. Ontelbare keren richten de spelers zich onverwacht of in de vorm van een monoloog tot het publiek. Dit is in sommige gevallen mooi, maar vaak vermindert het de concentratie. Midden in een scène, waarin de toeschouwer meegaat en zich inleeft, wordt deze geforceerd tot passieve participatie. Hiermee worden vele momenten doorbroken. Het is een ontkrachting van de magie van het spel. Het doet af aan de continuïteit van en het inleven in het verhaal.
Al met al is Klara’s Affaires een mooi portret van arm en rijk. Een schets van onvervulde behoeftes maar ook het vinden van geluk. Universele thema’s en herkenbare zoektochten. Een krachtig spel en goed verhaal. Wat ontbreekt, is afbakening. Niet alleen van locatie, maar ook van rol. Meest bijgebleven moment in het stuk: Tomas en Elisabeth hebben seks in de kerkbankjes. Kan Maastricht met zijn vele katholieke gelovigen dat aan? Het overwegend oudere publiek, in de leeftijd van veertig tot vijftig jaar, reageert hier en daar geschokt. Wegkijkende blikken, afkeurend geknik. Stiekem moet ik even grinniken. Controversiële intermezzo’s zijn immers altijd welkom.
Klara’s Affaires (Toneelgroep Maastricht, t/m 24 april 2011)
Marjolein Welling
Tags: Toneelgroep Maastricht
