De afgelopen jaren is in Heerlen regelmatig aandacht besteed aan graffiti en straatkunst. Aan de hand van tentoonstellingen en workshops toonde cultuurpaleis SCHUNCK* aan hoe onterecht het is dat deze ‘urban art’ door veel mensen nog steeds met vandalisme in verband wordt gebracht. Intussen zijn graffiti en street art uit de subcultuur gehaald en uitgegroeid tot een volledig erkende kunstvorm. De ontwikkeling van Heerlen vormt met zijn herrijzenis na de mijnsluitingen, werkloosheid, drugsoverlast en zelfbeklag, een aardige link met de groei die graffiti en street art doormaakte; van verdomhoekje naar acceptatie.
Exit Through The Gift Shop is een ‘documentaire’ van de Engelse kunstenaar Banksy waarin hij op speelse wijze deze kunstenaars van de straat volgt. Hij laat zien dat hun werk tot stand komt met de nodige nervositeit; steeds meer hoeken en straten zijn voorzien van bewakingscamera’s die de kans op arrestatie vergroten. Toch is de film niet zwaar op de hand. De opzet typeert de in anonimiteit bivakkerende Banksy: een provocerende mix van verwarring, humor en satire.
Banksy
Banksy doet of hij aan de haal is gegaan met een door ene Thierry Guetta begonnen documentaire over graffiti. Waar graffiti de maker centraal stelt, gaat het bij straatkunst immers om het beeld, het werk en het effect. Exit Through The Gift Shop buigt van graffiti naar de kunst van de street art. En reken maar dat het kunst is. Zeker wanneer Shepard Fairey wordt opgevoerd. Fairey werd wereldberoemd met Hope, een pastelkleurige poster van president Obama als iconografisch antwoord op het beeld van Che Guevara.
Maar Banksy zou Banksy niet zijn als hij de omslag die street art maakte, van subcultuur naar kunst voor de elite, niet ook aan de kaak stelt. Ook Guetta maakt een radicale ommekeer. In de eerste helft van de film zien we hem als ‘documentairemaker’, daarna blijkt hij onder het pseudoniem Mr Brainwash door te breken als ‘street art kunstenaar’. Wat Banksy met het personage Mr Brainwash aantoont is hoe het establishment vervolgens de street art bijna doodknuffelt, waarbij ook de integriteit van de kunstenaar in twijfel wordt getrokken. Min of meer dan. Want de film kan ook gezien worden als een eerbetoon aan de echte Mr Brainwash, Banksy’s Amerikaanse street art kameraad in het ‘kwaad’. Voor zover deze Mr Brainwash daadwerkelijk uit een persoon bestaat en niet de samenzwering is van een collectief kunstenaars. Hoe het ook zij, Banksy speelt een slim spel met het verwachtingspatroon van kijker en kunstliefhebber met deze ‘documentaire’ in een documentaire in een ‘documentaire’.
De schrijver Jeroen Brouwers schreef ooit “niets bestaat dat niet iets anders aanraakt”. Omdat het werk van Banksy zich op meerdere niveaus afspeelt, waarin omgeving, afbeelding en toeschouwer context en samenhang is, wordt de straat museum en de passant toeschouwer en criticus. Banksy reikt de hand, raakt aan en weerkaatst, met als onderliggende vraag wat kunst is en wat commercie.
Banksy integreert zijn afbeeldingen en teksten in een omgeving zonder dat de omgeving dit in de gaten heeft. Het is een wat pesterige versie van het trompe-l’oeil effect: de misleiding van het oog door het schilderen van illusies in een vertrouwde omgeving. De slogans die hij bij wijze van waarschuwing achterlaat op muren en borden ontlenen hun kracht juist aan diezelfde omgeving waarin ze zijn geplaatst.
Hoog tijd dus dat Heerlen aangeraakt en “beklad” wordt door Banksy. Heerlen is namelijk Nederlandse premièrestad voor zijn film; wie weet zit hij stiekem in de zaal, met capuchon op, zogenaamd incognito.
Banksy – Exit Through The Gift Shop (UK/USA 2010, muziek: o.a. Geoff Barrows)
Nederlandse première in Heerlen. Vrijdag 24 september 2010 om 20 uur en 22 uur, zaterdag 25 september om 14 uur en 16 uur, in filmhuis De Spiegel, Bongerd 18, Heerlen. Vanaf 30 september 2010 is de film te zien in de rest van het land.
Meer info: www.filmhuisdespiegel.nl
Harry Prenger
Tags: Banksy
